# Digitale Autonomie zonder Amerikaanse cloud met Haven(+)

Door het veranderde huidige geopolitieke klimaat, prijkt het thema Digitale
Autonomie ineens overal bovenaan de agenda in overheids-IT-land. Er wordt veel
over gesproken, maar over hoe we precies onafhankelijk gaan worden lijkt nog
geen consensus te bestaan.

Voor complexe problemen als deze bestaat er nooit een silver bullet. Echter is
er wel een project dat je helpt voorsorteren op de (nood)uitgang: de
Kubernetes-standaard [Haven](https://haven.commonground.nl/). In dit artikel
omschrijf ik welke rol ik voor Haven(+) zie als **oplossing** voor **Digitale
Autonomie**. Haven is een standaard die bestaat uit
[checks](https://haven.commonground.nl/techniek/checks) voor het correct en
secure opzetten van Kubernetes clusters.

<!-- truncate -->

:::success[**TL;DR**]

- Met de Haven-standaard heeft de Nederlandse overheid een praktisch instrument
  als stap naar Digitale Autonomie.
- Door Kubernetes-clusters volgens de Haven-checks in te richten, wordt migratie
  naar Europese cloudproviders uiteindelijk eenvoudiger.
- Specifieke AWS/Azure services zoals `Object Storage` en `Databases` kunnen op
  termijn vervangen worden door open-source
  [Haven+](https://gitlab.com/commonground/haven/havenplus) alternatieven.
- Hoewel de transitie een cloud-native infrastructuur vereist, biedt Haven een
  duidelijk pad richting digitale zelfstandigheid.

:::

## De massale migratie naar Amerikaanse cloudproviders

Amerikaanse cloudproviders zijn het afgelopen decennium uitgegroeid tot extreem
winstgevende bedrijven, waar inmiddels het grootste deel van het internet op
draait. De top 3 grootste public cloud service providers (Amazon Web Services,
Microsoft Azure en Google Cloud Platform) hebben momenteel gezamenlijk meer dan
72% van de wereldwijde markt in handen[^1]. Specifieke cijfers over het
marktaandeel AWS/Azure/GCP bij de Nederlandse overheid zijn er niet, maar uit
een rapport van Autoriteit Consument en Markt naar de gehele Nederlandse
cloudprovider-markt (dus het gehele speelveld) blijkt dat Azure de markt voor
40-45% in handen heeft en AWS voor 30-35%. GCP en Oracle hebben na AWS en Azure
het grootste marktaandeel met beiden een marktaandeel tussen de 5 en 10
procent.[^2]

Het risico schuilt in de ontstane grote afhankelijkheid van deze Amerikaanse
bedrijven. Een actueel voorbeeld hiervan zagen we vandaag: Microsoft blokkeerde
zonder pardon het e-mailaccount van Karim Khan van het Internationaal Strafhof
(ICC)[^5]. De ICC-arrestatiebevelen tegen premier Netanyahu en oud-minister
Gallant voor vermeende oorlogsmisdaden in Gaza vormden de aanleiding voor de
sancties. De regering-Trump reageerde door het hof van politieke motieven te
beschuldigen en legde ICC-functionarissen bewegingsbeperkende sancties op.

Een heel duidelijk voorbeeld van hoe Amerika druk kan uitoefenen door middel van
het opschorten van diensten.

## Politiek draagvlak voor een Europese cloud

Gelukkig klonk er dit jaar in de Nederlandse politiek een nieuw geluid op dit
gebied. Zo nam de Tweede Kamer op 13 maart 2025 acht moties aan tijdens een
plenair debat over migraties van overheids-ICT naar het buitenland [^3]. De
belangrijkste punten die werden
[vastgesteld](https://www.tweedekamer.nl/debat_en_vergadering/plenaire_vergaderingen/details/activiteit?id=2025A02077);

1. De Kamer wil onnodige ICT-migraties naar Amerikaanse techreuzen stopzetten.
   Volgens de motie van Barbara Kathmann (GroenLinks-PvdA) moeten alle geplande
   verhuizingen van overheids-ICT worden gestopt, tenzij de continuïteit van
   dienstverlening aan burgers aantoonbaar in gevaar komt (dan is toestemming
   van de staatssecretaris voor digitalisering nodig).
2. Er moet een Rijkscloud komen in volledig Nederlands beheer, met
   functionaliteit voor vertrouwelijke communicatie tussen departementen en
   veilige dataopslag.
3. Het .nl-domein moet weer volledig in Nederlandse handen komen. Recent is
   besloten dat een beperkt deel naar AWS (Amazon Web Services) mag verhuizen,
   maar volgens de aangenomen motie moet dit in overleg met SIDN en nationale
   cloudaanbieders weer terug naar Nederland.
4. Er moet een risicoanalyse en exitstrategie komen voor alle clouddiensten van
   Amerikaanse techbedrijven. Momenteel beschikt twee derde van de clouddiensten
   van de overheid hier nog niet over.
5. De regering moet in EU-verband pleiten voor versnelde investeringen in
   Europese cloudalternatieven, met maximale benutting van Europese
   begrotingsmiddelen en investeringsfondsen.
6. Als doelstelling moet gelden dat de continuïteit van de Nederlandse digitale
   overheid niet rechtstreeks afhankelijk is van partijen uit de Verenigde
   Staten.
7. De VVD vraagt om maatregelen voor het borgen van soevereiniteit, continuïteit
   en gegevensbescherming in cloudcontracten, in samenwerking met de AIVD en de
   Autoriteit Persoonsgegevens.
8. De samenwerking tussen de verschillende CIO's van ministeries moet worden
   verbetert door het huidige Besluit CIO-stelsel aan te passen.
9. Bij aanbestedingen van vitale ICT-diensten moeten Europese bedrijven voorrang
   krijgen door soevereiniteitseisen te stellen voor de opslag van gevoelige
   gegevens.

Wat hier de gevolgen van zullen zijn in de praktijk is nog niet helemaal
uitgekristalliseerd. Echter is het wel raadzaam hierop voor te sorteren.

![Haven](/blog/2025/05/21/img/stadskantoor_2.jpg) _Stadskantoor in Utrecht, onder andere hier
wordt de Haven-standaard ontwikkeld. Mede door de gemeente Utrecht. Foto door
[Stefan van E](https://www.flickr.com/photos/stefanve/26230670274).
[Licentie: Deed - Attribution 2.0 Generic - Creative Commons ](https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/deed.en)_

## Nadeel: hyperscalers zijn duur als je veel opschaalt

Voordat er zorgen ontstonden over de omvang van de migratie naar de Amerikaanse
cloud, waren er in principe ook al redenen om niet met deze "hyperscalers" in
zee te gaan. Zo kunnen de kosten van dergelijke platforms op de lange termijn,
wanneer er meer resources nodig zijn, flink uit de klauwen lopen.

Dit is een bewuste strategie die vooral AWS toepast. Beginnen kost niks en wordt
je heel gemakkelijk gemaakt. Echter, als je de services opschaalt beginnen de
kosten snel te groeien.

## Onbeperkte resources: geen reden tot optimalisatie

Daarnaast is er nog een interessante dynamiek van toepassing. Namelijk dat deze
bedrijven je erg goed kunnen helpen bij het sneller maken van software die
eigenlijk inefficiënt is. Doordat deze platforms zo goed zijn in schalen is het
een peulenschil om meer resources toe te wijzen aan een slecht geoptimaliseerde
applicatie. Door deze dynamiek ontstaat een sterke prikkel om de weg van de
minste weerstand te kiezen: extra resources toevoegen in plaats van te
investeren in fundamentele software-optimalisatie, waardoor technische schuld
zich ophoopt terwijl de cloud-factuur gestaag blijft groeien.

## Waarom zijn Amerikaanse cloudproviders zo aantrekkelijk?

Amerikaanse cloudproviders zijn heel goed in één ding: het creëren van een hele
goede developer experience. Ze hebben de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in
het ontwikkelen van services die dagelijkse problemen van developers op een
effectieve manier oplossen. Daarnaast heeft de introductie van het pay-as-you-go
prijsmodel de toegangsdrempel verlaagd om operationele uitgaven te verruilen
voor directe kapitaaluitgaven. De meest populaire clouddiensten zijn op het
moment:

**Basisdiensten:**

- Computing: AWS EC2, Azure VMs, Google Compute Engine
- Object storage: AWS S3, Azure Blob Storage, Google Cloud Storage
- Databases: AWS RDS/DynamoDB, Azure SQL/Cosmos DB, Google Cloud SQL

**Groeidiensten:**

- Serverless: AWS Lambda, Azure Functions, Google Cloud Functions
- Containers: AWS EKS/ECS, Azure Kubernetes Service, Google GKE
- AI/ML: AWS SageMaker, Azure ML, Google Vertex AI
- Data analytics: AWS Redshift, Azure Synapse, Google BigQuery

## Azure/ AWS werden de defacto standaard

Door het brede scala aan services en de schaalbaarheid werden Azure en AWS
extreem populaire cloudproviders. Doordat deze bedrijven vroeg zijn begonnen met
het investeren in deze sector en er in Amerika makkelijk toegang was tot
tech-talent hadden ze grote voordelen. Ook hadden deze bedrijven het voordeel
dat kapitaal destijds goedkoop voorhanden was en maakten ze slim gebruik van
ecosystemen van partner-bedrijven.

## Strategisch slim?

Doordat Microsoft al jaren dé grote it-leverancier is voor de Nederlandse
overheid, was de overstap op Microsoft Azure een logische. Echter rijst nu de
vraag: is het handig om strategisch zo afhankelijk te zijn van een Amerikaans
bedrijf? Het is bekend dat de Amerikaanse overheid mee mag kijken in de
infrastructuur van Amerikaanse bedrijven als zij dat wil, ook als de servers
daarvan op Europees grondgebied staan [^4]. Servers op Europees grondgebied zijn
dus ook geen oplossing voor dit probleem, zolang het Amerikaanse bedrijven
betreft.

## De Haven-checks als handvatten

Dan naar de oplossing. Als je als organisatie toe beweegt naar een situatie
waarin je er voor zorgt dat je Kubernetes-clusters allemaal Haven-compliant
zijn, werk je toe naar een gestandaardiseerde situatie. Dit zorgt er voor dat
het een stuk **makkelijker wordt** om vervolgens later de boel te migreren naar
een **Europese cloudprovider**.

## Haven+ als vervanging voor Azure/AWS services

Je hebt inderdaad niet direct vervanging voor je mooie glimmende Azure/AWS
services. Maar je kan ze wel langzamerhand gaan vervangen door open source
componenten die je zelf opzet. En het mooie is; een aantal van deze open source
componenten heeft het Haven-team al voor je beschikbaar gemaakt in de vorm van
een project genaamd
[**Haven+**](/kennisbank/devops/standaarden/haven-plus).

Dit project bevat misschien nog niet alles wat je nodig hebt als organisatie,
maar gelukkig staat niets je in de weg om mee te bouwen aan deze componenten met
het Haven team!

[![Haven](/blog/2025/05/21/img/overview_haven_+.png)](https://gitlab.com/commonground/haven/havenplus/gitlab-profile/-/raw/main/Haven+_HLD_Ref_Impl.jpg)

_Overzicht van het Haven+ project_

- [Praat mee over Haven+](https://digilab.overheid.nl/chat/digilab/channels/havenplus)
- [Git Haven+](https://gitlab.com/commonground/haven/havenplus/)

## Toegegeven: je infra moet cloud-native zijn

Toegegeven: om gebruik te maken van de Haven standaard moet je infra natuurlijk
wel cloud-native zijn. En sommige organisaties zijn nog verre van cloud-native.
Er zullen vast nog organisaties zijn die stiekem nog steeds met VPS'en werken,
en een infrastructuur hebben die zich her en der verspreidt over de organisatie
bevindt.

Feit is dat Kubernetes heden ten dage met goede redenen de marktstandaard is.
Dit vanwege de goede schaalbaarheid en de grip op security die je erdoor kunt
krijgen. Het is dus sowieso raadzaam om als organisatie te koersen op het
omzetten van je infra naar cloud-native.

## Conclusie

Met de Haven-standaard heeft de Nederlandse overheid een praktisch instrument
voor het bereiken van digitale autonomie. Door Kubernetes-clusters volgens
Haven-criteria in te richten, wordt migratie naar Europese cloudproviders
eenvoudiger. Specifieke services zoals `Object Storage` en `Databases` kunnen op
termijn vervangen worden door open-source
[Haven+](https://gitlab.com/commonground/haven/havenplus) alternatieven. Hoewel
deze transitie een cloud-native infrastructuur vereist, biedt Haven een
duidelijk pad richting digitale zelfstandigheid.

## Aan de slag?

Doordat Haven een standaard is voor het redundant opzetten van Kubernetes
clusters, is het een uitdaging dit lokaal op te zetten. Wel is het mogelijk om
bij
[verschillende providers](https://haven.commonground.nl/techniek/aan-de-slag)
een cluster af te nemen en in te richten middels de bijbehorende
[referentie-implementaties](https://gitlab.com/commonground/haven/haven/-/tree/main/reference?ref_type=heads).

Deze drempel zet wel aan tot nadenken; in de toekomst zou het mooi zijn als je
als overheidsorganisatie laagdrempelig een sandbox-havencluster af zou kunnen
nemen. Zo zou je eerst eens kunnen uitproberen of een Haven-compliant oplossing
iets voor je organisatie is.

Wil je de Haven+ componenten zelf lokaal draaien? Dit kan met zowel Flux als
ArgoCD.

- [Naar de Flux implementatie van Haven+](https://gitlab.com/commonground/haven/havenplus/gitops-flux)
- [Naar de ArgoCD implementatie van Haven+](https://gitlab.com/commonground/haven/havenplus/gitops-argocd)

## Dankwoord

Ik wil graag een paar mensen bedanken die de tijd hebben genomen gesprekken met
mij te voeren over dit onderwerp. Zo voerde ik een goed gesprek met **Dian van
Heijningen (Product Owner Cloud Engineering)** van **Wigo4it** over hun
infrastructuur. Ook hield ik met **Pauline van Rotterdam (Technisch PO)** en
**Sander van Thillo (Developer)** van het **Haven** team een interview. Dit
interview zal hier later ook gepubliceerd worden.

## Handige links

- [Ons kennisbank artikel over Haven](/kennisbank/devops/standaarden/haven/)
- [Slack-kanaal van Haven](https://samenorganiseren.slack.com/archives/CGCPJE599)
- [Mattermost kanaal van Haven+](https://digilab.overheid.nl/chat/haven/channels/town-square)
- [Naar de lijst met checks van Haven](https://haven.commonground.nl/techniek/checks)
- [Git Haven](https://gitlab.com/commonground/haven/)
- [Git Haven+](https://gitlab.com/commonground/haven/havenplus/)

[^1]:
    Marktstudie Cloud Services: voortdurende consolidatie, aanhoudende groei
    (https://www.bdo.nl/nl-nl/actueel/marktstudie-cloud-services-voortdurende-consolidatie-aanhoudende-groei)

[^2]:
    ACM: aanpassingen in Data Act nodig om concurrentie tussen cloudaanbieders
    te stimuleren
    (https://www.acm.nl/nl/publicaties/acm-aanpassingen-data-act-nodig-om-concurrentie-tussen-cloudaanbieders-te-stimuleren)

[^3]:
    Kamer zet inhaalspurt digitale autonomie in
    https://ibestuur.nl/artikel/kamer-zet-inhaalspurt-digitale-autonomie-in/

[^4]:
    De werking van de CLOUD-Act bij dataopslag in Europa
    https://www.ncsc.nl/actueel/weblog/weblog/2022/de-werking-van-de-cloud-act-bij-dataopslag-in-europa

[^5]:
    Wake-up call: Microsoft sluit e-mail ICC zonder pardon af
    https://www.binnenlandsbestuur.nl/digitaal/wake-up-call-microsoft-sluit-e-mail-icc-zonder-pardon-af